Rozdział I            UWARUNKOWANIA WYNIKAJĄCE Z DĄŻENIA DO INTEGRACJI
xxxxxxxxxxxxxxxZ UNIĄ EUROPEJSKĄ

 

1. IMPERATYWY I WYTYCZNE Z PRZESTRZENI GLOBALNEJ I EUROPEJSKIEJ DO POLSKIEJ.

globalizacja
rozwoju

Globalne cele rozwoju unijnej Europy zakładają stworzenie warunków jej zdolności konkurencyjnej i zapewnienie uczestnictwa w międzynarodowej wymianie dóbr i idei. Globalizacja rozwoju tworzy znacznie większe szanse tym krajom i regionom, które:
• posiadają duży potencjał eksportowy dóbr przemysłowych i usług (z dużym udziałem zaawansowanych technologii);
• dysponują instytucjami naukowo-badawczymi, które wprowadzają nowe produkty i usługi (rozbudowana baza badań dla rozwoju);
• mogą pełnić rolę łączników między regionami Europy i światem w wymianie dóbr, informacji i usług (porty, giełdy, centra finansowe, tranzyt).

szanse
regionów

Globalizacja tworzy megaskalę w ekonomicznej i społecznej przestrzeni krajowej, regionalnej i lokalnej. W wymiarze światowym i europejskim największe szanse rozwoju w Polsce będzie mieć 6–9 dużych regionów/województw z największymi innowacyjnymi ośrodkami miejskimi – z dużym regionem mazowieckim stołecznej Warszawy na czele – jako przyszłe “Europejskie Regiony Rozwoju”. Sieć policentryczna dużych ośrodków: Gdańsk–Szczecin–Poznań–Łódź–Kraków–Katowice–Wrocław–Białystok–Lublin, z metropolitalną Warszawą na czele, ma szanse na zdobycie dobrej pozycji w narzuconej globalnej grze rynkowej.

położenie
tranzytowe

Peryferyjność Polski na rubieżach Unii Europejskiej będzie znacznie złagodzona położeniem na krzyżu W–E i N–S, na tranzytowych kierunkach europejskich i euroazjatyckich oraz osi rozwojowej kraje UE–Berlin–Poznań–Warszawa–Europa Wschodnia i w dalszej przyszłości na osi kontynentalnej Bałtyk–Morze Czarne. Wzrosła wartość renty tranzytowego położenia Polski, z której należy skorzystać w koncepcji nowej przestrzeni Europy. Warunkiem niezbędnym jest, aby w Polsce i innych krajach Europy Środkowej i Wschodniej uległa koniecznej i fundamentalnej poprawie sieć transportu. Chodzi o to, aby sieć europejskich autostrad i szybkich kolei została rozszerzona na Polskę, kraje bałtyckie i Wschodniej Europy.
Transeuropejski transport będzie priorytetem Unii po 2000 roku.

Mapa I.001 – Centrum i peryferie europejskie

ośrodki
miejskie

Ważne będzie zwiększenie zdolności rządów centralnych i władz regionalnych do przygotowania, wdrożenia planów i programów rozwoju regionalnego oraz rozwoju europejskich ośrodków miejskich. Należy podkreślić wyjątkową rolę dobrze funkcjonującej sieci europejskich ośrodków miejskich – powiązanych systemem transportu o znaczeniu międzynarodowym – i ponadregionalnych. Główne ośrodki miejskie stanowią duży rynek oferujący zróżnicowane możliwości pracy i wciąż zyskują na znaczeniu w UE. Tranzytowe sieci transportowe zapewniają rozwój osi N–S W–E w formie korytarzy rozwoju, które charakteryzuje intensywny ruch i dynamiczne lokalizacje miejsc pracy i zamieszkania. System szybkiego transportu europejskiego powinien się opierać na powiązaniach ekspresowych linii kolejowych z połączeniami autostradowymi i lotniczymi – w celu przybliżenia regionów peryferyjnych.

Mapa I.002 – Miejsce Polski w europejskim systemie infrastruktury technicznej

rola
infrastruktury

Istotne znaczenie w transporcie ma rozwój węzłów (miasta, stacje, porty lotnicze, parki logistyczne) i polityka punktów węzłowych w sieciach. Infrastruktura – zintegrowane i innowacyjne sieci najszerszej informacji (telefon/komputer/radio/telewizja) – jest “nerwem” współczesnego społeczeństwa i stanowi uzupełnienie konwencjonalnej infrastruktury. Najlepiej wyposażone w infrastrukturę ośrodki miejskie i regiony będą miały istotną przewagę w walce konkurencyjnej.

harmonijny
rozwój

Ochrona zasobów przyrodniczych to warunek rozwoju krajów europejskich według koncepcji zrównoważonego rozwoju. Na obszarach, na których problemy przyrody wymagają specjalnej uwagi ze strony zainteresowanych krajów, unijne instytucje europejskie muszą przyjąć odpowiedzialność za harmonijny i zrównoważony rozwój całego kontynentu. Zrównoważony rozwój Europy to fundamentalna koncepcja na początek XXI wieku – sprecyzowana w raporcie Brundtland dla ONZ, przyjęta w Rio (Agenda 21), potwierdzona w Traktacie o Unii Europejskiej i w Białym Dokumencie Unii Europejskiej o “rozwoju, konkurencyjności i zatrudnieniu”. Implikuje ona nie tylko rozwój gospodarczy z poszanowaniem środowiska i ochronę zasobów dla przyszłych pokoleń, ale zrównoważony rozwój przestrzenny sieci osadniczej. Jest oparty na spójności ekonomicznej i społecznej kontynentu europejskiego – stanowi nowy model rozwoju i procesów przemian ekonomicznych i społecznych w Europie.

 

2. ESDP – PERSPEKTYWY PRZESTRZENNEGO ROZWOJU EUROPY.

kierunki
rozwoju

W maju 1999 r. Rada Ministrów odpowiedzialnych za planowanie przestrzenne w krajach członkowskich Unii Europejskiej oraz członkowie Komisji Europejskiej odpowiedzialni za politykę regionalną przyjęli dokument “Perspektywy przestrzennego rozwoju Europy – Kierunki zrównoważonego i trwałego rozwoju terytorialnego w Unii Europejskiej”. ESDP opiera się na docelowym zamierzeniu UE osiągnięcia zrównoważonego i racjonalnego rozwoju, a szczególnie zwiększenia zwartości gospodarczej i społecznej. Zgodnie z definicją opracowaną w Raporcie Brundtland racjonalny rozwój obejmuje nie tylko rozwój przyjazny dla środowiska, który zachowuje istniejące zasoby dla przyszłych pokoleń, ale obejmuje również zrównoważony rozwój przestrzeni. Oznacza to w szczególności pogodzenie żądań gospodarczych i społecznych wysuwanych w odniesieniu do rozwoju przestrzennego z funkcjami obszarów ekologii i kultury, a w konsekwencji przyczynienie się do racjonalnego i na większą skalę zrównoważonego rozwoju przestrzennego. Stąd też Unia Europejska będzie stopniowo przechodzić, przy zachowaniu regionalnych zróżnicowań, od Unii Gospodarczej do Unii Środowiska oraz Unii Socjalnej.

cele polityki
europejskiej

Te zamierzenia odzwierciedla trójkąt łączący trzy fundamentalne cele polityki europejskiej:
• zwartość ekonomiczna i społeczna;
• zachowanie i zagospodarowanie zasobów naturalnych oraz spuścizny kulturowej;
• bardziej zrównoważony poziom konkurencyjności terytorium europejskiego.

struktura
przestrzenna

Polityka Unii Europejskiej w dziedzinie rozwoju przestrzennego jest realizowana poprzez kreowanie zrównoważonej struktury przestrzennej, a w szczególności:
• rozwój policentryczny układów urbanistycznych;
• nowe relacje między miastem i wsią;
• zapewnienie równości dostępu do infrastruktury i wiedzy;
• racjonalny rozwój, rozsądne zarządzanie oraz ochrona przyrody i spuścizny kulturalnej;
• zachowanie odrębności regionalnej i narodowej.

 

3. POSZERZENIE UNII EUROPEJSKIEJ – NOWE TERYTORIA ODNIESIENIA DLA ESDP.

nowe zadania
polityki

Ostatecznym celem ESDP jest być wytyczną dla polityki rozwoju przestrzennego w Unii przez najbliższe lata. O przystąpienie do UE wystąpiło jedenaście państw. Powiększenie Unii może zwiększyć liczbę jej ludności o 28%, a powierzchnię o 34%. Rozszerzenie Unii, jak i polityczna i gospodarcza integracja krajów kandydujących, stawia dodatkowe wyzwanie przed europejską polityką zagospodarowania przestrzennego. Niski potencjał gospodarczy istniejący na terenach powiększonych oraz wzrastające powiązania między nimi a aktualnymi terenami Wspólnoty zakłada, że procesy rozwoju zagospodarowania przestrzennego na nowych terenach nie staną się prostymi wtórnikami procesów rozwojowych w ramach obecnej 15-stki, ale że wprowadzą nowe i specyficzne zadania do europejskiej polityki przestrzennego rozwoju.

Mapa I.003 – Polska przestrzeń w procesie integracji europejskiej

programy
współpracy

Ważnym mechanizmem są tu aktualne programy współpracy w dziedzinie ponadnarodowego planowania przestrzennego w ramach inicjatywy Wspólnoty pod nazwą INTERREG II C. Opracowane programy dla Regionu Morza Bałtyckiego, Środkowej Europy, Adriatyku, Regionu Dunaju oraz Obszaru Południowo-Wschodniego Europy (CADSES) wykraczają już poza konwencjonalne granice Unii Europejskiej i pokrywają tereny przyszłych krajów członkowskich Europy Środkowej i Wschodniej. Dwa dokumenty o charakterze współpracy ponadnarodowej VASAB 2010 plus (dla Regionu Bałtyckiego) oraz VISION PLANET (dla regionu CADSES), będące obecnie w przygotowaniu, oferują strategiczne wytyczne dopasowane do potrzeb planowania przestrzennego i rozdziału funduszy Unii Europejskiej jako pomocy dla nowego programu PHARE, jak i dla ISPA (Instrumentu Polityki Strukturalnej Przed Przystąpieniem) oraz SAPARD (Specjalny Program Działań Pomocy dla Rolnictwa i Rozwoju Wsi). Jest to o tyle istotne, że kraje przystępujące do Unii muszą wspólnie wypracować bazę strategicznych planów w odniesieniu do zróżnicowanego wykorzystania funduszów w okresie trwania programu, tj. w latach 2000–2006.

zadanie
centralne

W dokumencie ESDP proponuje się, aby kraje członkowskie UE uznały włączenie krajów ubiegających się oraz krajów ościennych do ogólnoeuropejskiej polityki rozwoju przestrzennego jako centralne zadanie na przyszłe lata. Przy stosowaniu ESDP na drodze ponadnarodowej kooperacji z i wśród krajów ubiegających się proponuje się, aby utworzona została sieć polityki rozwoju w ramach obszaru przewidzianego do powiększenia. W odniesieniu do szczebla lokalnego i regionalnego istotne jest określenie wymogów dotyczących struktur instytucjonalnych.