Rozdział VIII       SFERA EKOLOGICZNA

 

1. POŁOŻENIE GEOGRAFICZNE I RYS FIZJOGRAFICZNY WOJEWÓDZTWA LUBELSKIEGO.

położenie
geograficzne

Województwo lubelskie jest trzecim – co do wielkości – regionem w kraju, po województwach: mazowieckim i wielkopolskim. Zachodnia granica na prawie całej 100-kilometrowej długości (z wyjątkiem krótkich odcinków w gminach: Łaziska, Janowiec i Puławy) przebiega Wisłą, która oddziela województwo lubelskie od województw mazowieckiego i świętokrzyskiego. Wschodnią granicę, na odcinku trzykrotnie dłuższym, stanowi kręty Bug, będący jednocześnie granicą państwa. Od północy województwo lubelskie styka się również z województwem mazowieckim i na odcinku 4 km z województwem podlaskim, a na południu – z województwem podkarpackim. Województwo rozciągnięte jest w kierunku południkowym na dystansie około 226 km, natomiast jego szerokość ze wschodu na zachód (na równoleżniku 50°40’) wynosi około 162 km.

topografia
terenu

Pod względem fizycznogeograficznym region lubelski leży w strefie pogranicza dwóch podstawowych w Europie jednostek: obszaru Europy Wschodniej i obszaru Europy Zachodniej. Powierzchnia topograficzna województwa jest wyraźnie nachylona ku północy. Najwyższym punktem jest położony na Roztoczu Wschodnim Krągły Goraj, wzgórze ostańcowe o wysokości 388,7 m n.p.m. Najniżej, bo na wysokości nie przekraczającej 109 m n.p.m., znajduje się dno doliny Wisły w gminie Stężyca. Rzeźba województwa układa się w 3 szerokie pasy: kotlin podgórskich, wyżyn i nizin. Część południowa – Kotlina Sandomierska – to rozległe obniżenie tektoniczne z dominującymi równinami piaszczystymi, w dużym stopniu zalesionymi. Część środkową – wyżynną – stanowią: Wyżyna Lubelska, Wyżyna Wołyńska i Roztocze. Obie wyżyny odznaczają się krajobrazem lessowym, szczególnie silnie urozmaiconym w strefach przydolinnych, rozcinanych wąwozami. Roztocze wyróżnia się większymi wysokościami bezwzględnymi i względnymi oraz znacznie większą lesistością. Północna część Lubelszczyzny jest słabo urzeźbioną, na ogół monotonną równiną, zbudowaną w części północno-zachodniej z piasków, żwirów i glin, a w części północno-wschodniej z piasków i torfów. W regionie lubelskim występują wszystkie typy gleb, charakterystyczne dla nizinnych i wyżynnych terenów Polski. W częściach nizinnych województwa (północnej i południowej) dominują gleby wytworzone z piasków luźnych i gliniastych, a na terenach podmokłych – gleby bagienne. W pasie wyżyn najbardziej charakterystyczne są gleby wykształcone z lessów i rędziny.

rzeki

Województwo lubelskie w całości leży w zlewni Wisły. Ograniczające je Wisła i Bug płyną ku północy. Południkowym przebiegiem odznacza się również dział wodny rozgraniczający dorzecza Wisły i Bugu. Główną rzeką Lubelszczyzny, dzięki swojemu centralnemu położeniu, jest Wieprz – o długości 328 km.

lesistość

Szata leśna jest wiernym odbiciem warunków glebowych i geomorfologicznych Lubelszczyzny. Największe kompleksy leśne zachowały się na piaszczystych i podmokłych równinach Kotliny Sandomierskiej oraz na silnie urzeźbionym Roztoczu. Wylesiona jest natomiast bardzo urodzajna Wyżyna Lubelska, gdzie w wielu gminach lesistość nie przekracza nawet 10%.

środowisko
przyrodnicze 

Duże zróżnicowanie cech środowiska przyrodniczego regionu lubelskiego wynika z przebiegu na jego obszarze wielu granic naturalnych: geomorfologicznych, klimatycznych, hydrologicznych, przyrodniczo-leśnych, zoogeograficznych i glebowych. Największe znaczenie dla charakteru warunków naturalnych, w tym zwłaszcza zasadniczych cech, jakimi są przejściowość niektórych geokomponentów (klimatu, szaty roślinnej i świata zwierzęcego) i duża różnorodność biologiczna i krajobrazowa środowiska, ma fakt, iż przez województwo lubelskie przebiega granica pomiędzy dwiema podstawowymi w Europie jednostkami fizycznogeograficznymi: obszarem Europy Wschodniej i obszarem Europy Zachodniej. Przeprowadzenie we wschodniej Polsce tej granicy opiera się zarówno na strukturalnych różnicach fundamentu geologicznego i tektonice, jak i na przesłankach klimatycznych i biogeograficznych. Ponieważ naturalne cechy środowiska obu jednostek zmieniają się stopniowo, granica ta ma charakter strefowy, rozmyty, jednak drugorzędne rysy geomorfologiczne różnicujące ukształtowanie powierzchni umożliwiają jej identyfikację, głównie na odcinku południowym, pomiędzy należącą do Europy Zachodniej Wyżyną Lubelsko-Lwowską z silnie wypiętrzonym wałem Roztocza a zaliczonymi do Europy Wschodniej Polesiem i Wyżyną Wołyńsko-Podolską.

jednostki
naturalne

W granicach województwa lubelskiego ma miejsce również styk kilku wysoko usytuowanych w hierarchicznym fizycznogeograficznym podziale Europy jednostek niższego rzędu: trzech megaregionów, pięciu prowincji i pięciu podprowincji. Biorąc pod uwagę podstawowe, tj. najniżej usytuowane w poszczególnych podziałach regionalnych jednostki naturalne, na terenie województwa lubelskiego wyodrębniono:
• 38 mezoregionów fizycznogeograficznych;
• 6 dziedzin klimatycznych;

• 11 subregionów hydrograficznych;
• 72 podokręgi geobotaniczne;
• 16 mezoregionów przyrodniczo-leśnych;
• 3 jednostki zoogeograficzne;
• 22 rejony przyrodniczo-rolnicze (i 8 podrejonów) prawie w całości pokrywające się z jednostkami fizycznogeograficznymi.
W większości są to ponadprzeciętne ilości jednostek wyróżnianych w Polsce w pasie Polski Środkowej.

 

2. ZASOBY NATURALNE.

podział
zasobów

Zasoby naturalne są tymi składnikami przyrody, które współtworzą środowisko człowieka i jednocześnie stanowią czynniki procesów produkcyjnych. Należą do nich zasoby niewyczerpywalne (położenie geograficzne i – z pewnym zastrzeżeniem – przestrzeń) i wyczerpywalne (pozostałe). Zasoby wyczerpywalne są nieodnawialne i odnawialne. Podstawą rozwoju Lubelszczyzny są: spośród zasobów nieodnawialnych – kopaliny, a spośród odnawialnych – zasoby: wodne, glebowe i leśne.

2.1. SUROWCE MINERALNE.
surowce
podstawowe

Województwo lubelskie jest na tle kraju dość zasobne w surowce mineralne. Z surowców podstawowych jedynie zasoby węgla kamiennego (udokumentowane w Lubelskim Zagłębiu Węglowym w 11 złożach i eksploatowane w jednym), posiadają znaczenie ponadregionalne. Stanowią 15% zasobów krajowych. Znaczną część zasobów krajowych stanowią również udokumentowane koło Rejowca złoża ziemi krzemionkowej (43,5% zasobów krajowych) i występujące w Annopolu złoża fosforytów (21,3%). Jednak ze względów ekonomicznych surowce te, niemal w całości, są przedmiotem importu. Zasoby bilansowe pozostałych złóż, występujących na Lubelszczyźnie surowców podstawowych, są niewielkie i posiadają lokalne znaczenie. Należą do nich złoża:
• ropy naftowej (w rejonie Lublina);
• gazu ziemnego (głównie koło Świdnika i Tarnogrodu);
• węgla brunatnego (w Sierskowoli k. Ryk i Trzydniku);
• piasków szklarskich (koło Biłgoraja);
• piasków formierskich (w rejonie Lubartowa).

surowce
pospolite

Z surowców pospolitych status surowca podstawowego i znaczenie ponadregionalne (27,4% zasobów krajowych) posiadają złoża wapieni i margli dla przemysłu cementowego w Chełmie i Rejowcu, a także złoża kamieni drogowych i budowlanych koło Biłgoraja. Znaczenie regionalne posiadają:
• piaski kwarcowe do produkcji cegły wapienno-piaskowej (11,2% zasobów krajowych, główne złoża koło Biłgoraja, Włodawy, Bełżca, Karczmisk i w powiecie łukowskim);
• piaski kwarcowe do produkcji betonów komórkowych (14,8% zasobów krajowych, główne złoża w rejonie Lubartowa i Puław, a także Biłgoraja, gdzie znajduje się największe złoże Futymówka);

• surowce ilaste do produkcji kruszywa lekkiego (25,4% zasobów krajowych, główne złoża w powiatach: puławskim, krasnostawskim, lubelskim i biłgorajskim, w których złoże Sól jest największe w regionie).

złoża
o znaczeniu
lokalnym

Znaczenie lokalne posiadają złoża:
• kruszywa naturalnego (z przewagą piasków o frakcjach drobnych), rozprzestrzenione w obszarze całego województwa;
• surowców ilastych ceramiki budowlanej (4,4% zasobów krajowych, główne złoża w powiatach: kraśnickim, krasnostawskim, biłgorajskim, tomaszowskim i puławskim);
• wapieni i margli dla przemysłu wapienniczego, koncentrujące się w powiatach kraśnickim i lubelskim;
• torfu, z największym złożem w Oleśnikach, udokumentowanych w czaszy projektowanego zbiornika wodnego;
• kredy jeziornej, udokumentowanej w rejonie Białej Podlaskiej.

Około 25% złóż nie może być eksploatowana, głównie z uwagi na wymogi ochrony środowiska.

pozyskiwanie
nowych złóż

Wielkość złóż surowców o znaczeniu krajowym gwarantuje możliwość ich dalszej eksploatacji przemysłowej, ale o jej skali przesądzą uwarunkowania związane z ochroną przyrody i krajobrazu. Z pozostałych surowców największe perspektywy udokumentowania nowych złóż dotyczą gazu ziemnego, dla którego obszarem perspektywicznym jest struktura geologiczna rozciągająca się na kierunku Mełgiew–Stężyca–Maciejowice. Możliwości pozyskiwania kolejnych złóż są związane również z surowcami ilastymi ceramiki budowlanej (głównie w pasie wyżyn) i do produkcji kruszywa lekkiego (w północnej części Lubelszczyzny), a także piasków kwarcowych (w sąsiedztwie udokumentowania złóż). Można się również spodziewać udokumentowania znaczących złóż kruszywa naturalnego w powiatach: bialskopodlaskim (w sąsiedztwie trasy projektowanej autostrady) i lubartowskim. Racjonalne, oszczędne zużywanie surowców mineralnych powinno polegać na ograniczeniu otwierania dużych kopalń, a preferowaniu małych, mniej uciążliwych dla środowiska i łatwiejszych w rekultywacji.
2.2. ZASOBY WODNE.
zbiorniki wód
podziemnych
Zasadnicze znaczenie w zaspokojeniu potrzeb wodnych regionu posiada zbiornik kredowy o nazwie Niecka Lubelska. Zbiornik rozdzielony jest hydrodynamicznie rzeką Wieprz na dwa mniejsze. Pierwszy z nich, tzw. lubelski (nr 406) – o powierzchni 6600 km2 – posiada zasoby 1330 tys. m3/d, natomiast drugi, tzw. chełmsko-zamojski (nr 407) posiada powierzchnię 8000 km2 i zasoby 1050 tys. m3/d. Mniej zasobne są pozostałe występujące na Lubelszczyźnie zbiorniki: trzeciorzędowy – Niecka Mazowiecka i czwartorzędowe – Dolina rzeki Środkowej Wisły (nr 222a) i Dolina Kopalna Biłgoraj–Lubaczów (nr 428). Generalnie region lubelski zalicza się do obszarów średniozasobnych w wody podziemne. Zasobność poziomów wodonośnych rośnie ku zachodowi. Łączna powierzchnia wymienionych zbiorników zajmuje ok. 80% obszaru województwa. Wymagają one szczególnej ochrony, w tym zwłaszcza Niecka Lubelska, ze względu na brak osadów izolujących piętra wodonośne. Wody kredowe i trzeciorzędowe są na ogół dobrej jakości, natomiast czwartorzędowe są średniej jakości i wymagają szerokiego uzdatniania.

Mapa I.044 – Województwo lubelskie. Główne zasoby naturalne

wody
lecznicze
Najwartościowsze w województwie lubelskim wody lecznicze to słabo zmineralizowane (0,7 g/l) wody wodorowo-wapniowe, żelaziste; udokumentowane są w ilości 96,00 m3/h i ujmowane w ilości 185 444 m3/rok w Nałęczowie. Wody mineralne o znaczeniu leczniczym, chlorkowo-sodowe, występują również – lub można się ich spodziewać – w Celejowie (w sąsiedztwie Nałęczowa), na Roztoczu (w Krasnobrodzie i Lipowcu) oraz w Kotlinie Sandomierskiej (w Wólce Biskiej i Osuchach).
zasoby wód
powierzch-
niowych
Zasoby wód powierzchniowych Lubelszczyzny są niezbyt duże. Przyczynami tego stanu są: słabo rozwinięta sieć rzeczna i zmienne wielkości odpływu, zarówno w układzie przestrzennym, jak i sezonowym. Deficyty wody utrzymują się na znacznych obszarach, szczególnie w rejonie oddziaływania Kanału Wieprz–Krzna oraz w zlewniach większości lewostronnych dopływów Bugu. W stosunku do potrzeb i możliwości retencjonowana jest niewielka ilość wody. W granicach województwa znajduje się 20 zbiorników retencyjnych o łącznej powierzchni 2798 ha i pojemności użytkowej 50,5 mln m3. Ogólna powierzchnia stawów wynosi natomiast 6465 ha.
racjonalizacja
gospodarki
wodą

Spośród czynników racjonalizujących gospodarowanie wodą główne znaczenie w nadchodzących latach przypisuje się:
• działaniom inwestycyjnym, zwłaszcza retencji wód; obszarem priorytetowym jest strefa oddziaływania Kanału Wieprz–Krzna, a zadaniami strategicznymi: budowa zbiornika „Oleśniki” i modernizacja Kanału Wieprz–Krzna;
• określeniu warunków korzystania z wód w układach zlewniowych w oparciu o sporządzone uprzednio bilansy jakościowe i ilościowe.
Na znaczeniu zyskiwać będą mechanizmy rynkowe, tylko one bowiem mogą pomóc w realizacji zasady: pokryć popyt i zachować dyspozycyjny zasób wody. Będzie to możliwe w sytuacji zorganizowania rynku koncesji na eksploatację poszczególnych zbiorników wód powierzchniowych i podziemnych oraz dostawy wody innym użytkownikom. Rynek taki urealniłby treść ekonomiczną cen wody i tym samym sprzyjałby rzeczywistej ochronie jej zasobów.

2.3. ZASOBY GLEBOWE.
klasyfikacja
gleb
O zasobach glebowych decyduje, oprócz areału gleb użytkowanych rolniczo, również ich jakość. W istniejących uwarunkowaniach społeczno-ekonomicznych maleje potrzeba uprawy najsłabszych gruntów, a rośnie znaczenie gleb o najwyższej przydatności rolniczej. Najbardziej urodzajne gleby pod gruntami ornymi, wykształcone z utworów lessowych, dominują w pasie wyżyn, a wytworzone z mad – w dolinach Wisły, Wieprza i Bugu. Ogółem grunty orne w klasach I–III zajmują 36,4% powierzchni użytków rolnych w województwie. Mniej przydatne dla rolnictwa, zwłaszcza ze względu na silne zakwaszenie, są gleby płowe wytworzone z pyłów wodnego pochodzenia. Gleby w klasach IVa–IVb stanowią 27,9% ogólnego areału użytków rolnych i są spotykane we wszystkich częściach województwa, natomiast grunty orne najsłabsze (kl. V–VIz), do których należą głównie bielice, najbardziej rozprzestrzenione są w północnej i południowej części województwa i zajmują 15,8% areału. Pozostałą część użytków rolnych (19,9%) stanowią gleby łąkowo-pastwiskowe, najczęściej w IV-tej klasie bonitacyjnej. Lepszym miernikiem przydatności rolniczej gleb są kompleksy glebowo-rolnicze. W województwie lubelskim gleby orne w kompleksach 1–4 (tj. od pszennych bardzo dobrych po żytnie bardzo dobre) zajmują niemal 60% ogólnego areału. Natomiast w odniesieniu do gleb łąkowych zwraca uwagę ich niska przydatność rolnicza.
polityka
konserwacji
gleb
W świetle wielokierunkowych zagrożeń środowiska wynikających z intensywnego, a nierzadko i nieumiejętnego użytkowania gruntów rolnych, pierwszorzędnego znaczenia nabiera problem gospodarowania zasobami glebowymi. Najsłabsze gleby powinny być zalesiane. Również koncentrowanie działań rekultywacyjnych i melioracyjnych na glebach, które na znaczny potencjał agroekologiczny dobrze rokują, nie powinno budzić wątpliwości, ale nie rozwiązuje to do końca problemu. Ponieważ intensywna systematyczna uprawa i nieracjonalna agrotechnika prowadzą do obniżenia jakości gleb, nawet tych o dużych walorach przyrodniczych, rozwiązaniem może być celowe wyłączenie części gruntów spod uprawy. Tak zwana polityka konserwacji gleb służy nie tylko odnowie ich naturalnego potencjału, ale może być przykładem elastycznego reagowania na potrzeby rynku.
2.4. ZASOBY LEŚNE.
problemy
gospodarki
leśnej
Kluczowymi problemami gospodarki leśnej w regionie są: zbyt mała w stosunku do potrzeb i możliwości lesistość województwa i zbyt niska, w stosunku do żyzności siedlisk, produktywność lasów. Lasy zajmują powierzchnię 559 500 ha, co stanowi 6,2% terytorium kraju i 22,0% obszaru województwa. Wskaźnik ten sytuuje województwo lubelskie na 14 miejscu w kraju, w którym lasy stanowią 28,3% jego obszaru.
lasy prywatne
i państwowe
Na Lubelszczyźnie 61,2% powierzchni gruntów leśnych należy do Skarbu Państwa (w kraju – 80,2%); pozostała część znajduje się głównie w rękach prywatnych. O bardziej efektywnej gospodarce leśnej w lasach państwowych świadczy wielkość zasobów drzewnych na pniu. Na ogólną ilość zasobów wynoszących 88,4 hm3 grubizny brutto 72,6% zasobów stanowią lasy państwowe. Również średnia zasobność powierzchni zalesionej na gruntach Skarbu Państwa jest większa i wynosi 212 m3/ha, podczas gdy w lasach prywatnych wynosi tylko 121 m3/ha. W lasach państwowych przeważają drzewostany w III klasie wieku (41–60 lat) – 25,5%. Lasy prywatne odznaczają się bardziej niekorzystną strukturą wiekową, dominują w nich bowiem drzewostany w II klasie wieku (33,9%). Średni wiek drzewostanów wynosi 56 lat. Na gruntach leśnych Skarbu Państwa przeważają: z siedlisk lasowych – las świeży (24,3%) i las mieszany świeży (21,7%), a z siedlisk borowych – bór mieszany świeży (16,4%) i bór świeży (14,6%). Podobne proporcje dotyczą lasów prywatnych. W strukturze gatunkowej drzewostanów lasów państwowych dominują sosna i modrzew (65,8%); wyraźnie mniejszy udział (15,3%) posiada grupa dębu, jesionu, klonu, jaworu i wiązu. W lasach prywatnych jest podobnie.

ochrona
lasów

Lasy województwa lubelskiego należą do najzdrowszych w kraju, ale podlegają wielu zagrożeniom abiotycznym i biotycznym. Z tych ostatnich największe szkody wywołują szkodniki. Waga potencjałów, jakie koncentruje las (tj. klimatycznego, genetycznego, ochronnego, samooczyszczeniowego i produktywności biotycznej) stawia ochronę lasu (w celu zachowania środowiska naturalnego) na pierwszym miejscu przed produkcją leśną. Duży nacisk w regionie lubelskim należy położyć na sposób zarządzania i zasady gospodarowania użytkami leśnymi, ponieważ odczuwalny wzrost produktywności lasów (i tym samym poprawa ich stanu ekologicznego), obok zwiększenia stopnia lesistości województwa, powinno być głównym celem gospodarki leśnej.
2.5. ZASOBY PRZESTRZENI KRAJOBRAZOWEJ.

krajobrazy
otwarte

Przestrzeń krajobrazowa, zarówno pozbawiona zabudowy jak i zagospodarowana, ale w sposób harmonijny i oszczędny, to niekonwencjonalny zasób przyrody. W zależności od stopnia i charakteru zagospodarowania stanowi on bazę produkcji żywności, a także zaspokaja podstawowe psychofizyczne potrzeby człowieka, zwłaszcza w zakresie turystyki i wypoczynku. Spośród terenów nie zalesionych występujących w regionie lubelskim krajobrazy otwarte zbliżone do naturalnych zachowały się przede wszystkim w obszarach trudno dostępnych, głównie podmokłych i zabagnionych na Polesiu i Podlasiu. Niejednokrotnie są to krajobrazy unikalne, prawnie chronione lub kwalifikujące się do takiej ochrony. Z kolei najwięcej harmonijnych krajobrazów kulturowych jest chronionych w parkach krajobrazowych, ale występują one i w wielu innych, nie objętych ochroną zakątkach regionu lubelskiego, między innymi w strefie nadbużańskiej, na Polesiu oraz w okolicach Zamościa i Biłgoraja. Jednak krajobrazy otwarte i harmonijnie zagospodarowane kurczą się wskutek rozpraszania zabudowy, zwłaszcza na terenach o drobnomozaikowej strukturze własności, a także z uwagi na zbyt liberalną politykę przestrzenną.

ochrona
krajobrazu

W tej sytuacji zasadniczym celem, niejako z natury przypisanym planowaniu przestrzennemu, jest przeciwdziałanie dalszemu rozpraszaniu zabudowy, a tym samym zahamowanie postępującej degradacji struktury ekologicznej i dysharmonizacji krajobrazów otwartych.
Dbałości o ład przestrzenny powinny towarzyszyć:
• przyrodnicze wzbogacania terenów zagrożonych degradacją;
• doskonalenie metod wycen zasobów krajobrazowych (w przyszłości metody te mogą być zasadniczym czynnikiem chroniącym krajobraz i kształtującym go w sposób harmonijny).

 

3. DEGRADACJA I KIERUNKI PRZEKSZTAŁCEŃ ŚRODOWISKA.

3.1. ZAGROŻENIA WARUNKÓW AEROSANITARNYCH.
źródła
zanieczyszczeń
powietrza
Warunki aerosanitarne województwa lubelskiego kształtują: wielkość emisji zanieczyszczeń powstających w regionie, stopień ich redukcji, rozmieszczenie emitorów, oraz wielkość i kierunki napływu zanieczyszczeń transgranicznych. Specyfiką Lubelszczyzny jest duży udział naturalnego pyłu mineralnego w ogólnym zapyleniu powietrza. Zjawisko to dotyczy przede wszystkim wylesionych Wyżyn: Lubelskiej i Wołyńskiej. Do głównych sztucznych źródeł zanieczyszczenia powietrza w województwie lubelskim należą: stacjonarne – zakłady przemysłowe, ciepłownie, paleniska domowe i wysypiska, a z mobilnych – transport.
emisja pyłów
i gazów
Wielkość emisji pyłów i gazów ocenia się na tle kraju jako średnią, przy czym od 1990 r. emisja ta z terenów wchodzących obecnie w skład województwa lubelskiego systematycznie maleje. Spada również udział Lubelszczyzny w globalnej emisji zanieczyszczeń w Polsce emitowanych przez zakłady szczególnie uciążliwe, tj. z sektora energetyczno-przemysłowego (ich udział w ogólnej emisji sięga 85–90%); w 1998 r. wynosił 2,6%, a w 1999 r. – 2,5% (GUS 2000). Całkowita ilość zanieczyszczeń emitowanych przez jednostki organizacyjne województwa w 1999 r. wynosiła 6063 tys. Mg, w tym 13 tys. Mg pyłów i 6050 tys. Mg gazów („Raport o stanie środowiska województwa lubelskiego 2000”). Zanieczyszczenia pyłowe pochodzą głównie ze spalania paliw oraz produkcji nawozów i cementu, a także z przemysłu metalurgicznego. Na zanieczyszczenia gazowe niemal w całości (99%) składa się dwutlenek węgla.
rodzaje
emitorów
Koncentracja stacjonarnych źródeł zanieczyszczeń występuje w pasie Puławy–Lubelski Zespół Miejski–KWK Bogdanka–Rejowiec Fabryczny–Chełm. Uciążliwe dla otoczenia źródła emisji są zlokalizowane również w kilku innych miastach: Zamościu, Kraśniku, Białej Podlaskiej i Radzyniu Podlaskim. Zwraca uwagę spadek ogólnej ilości emitorów w zakładach szczególnie uciążliwych dla środowiska; w 1998 r. znajdowały się w nich 1933 emitory, a w 1999 r. – 1746 emitorów (GUS 2000). Jednak najbardziej uciążliwe dla warunków życia są bardzo niskie emitory (o wysokości do 10 m), którymi najczęściej są paleniska domowe; ich liczba rośnie wraz z rozwojem urbanizacji. Przybliżony udział niskich emitorów w ogólnej emisji zanieczyszczeń wynosi 20%. Na szczególny dyskomfort aerosanitarny są narażone tereny gęsto zabudowane (a takimi są śródmieścia), słabo przewietrzane i pozbawione odpowiedniej ilości zieleni. Choć decydujący wpływ na wielkość emisji zanieczyszczeń wprowadzanych do powietrza ma proces spalania paliw stałych, narasta zagrożenie czystości powietrza ze strony transportu. Wiąże się to z rosnącą liczbą pojazdów samochodowych (często o złym stanie technicznym), przy niewystarczającym postępie w modernizowaniu nawierzchni dróg i układów komunikacyjnych (brak odpowiedniej w stosunku do potrzeb ilości obwodnic).
korzystne
tendencje
W ostatnich kilku latach obserwuje się korzystne zmiany w zakresie czystości powietrza. Z przeprowadzonego w 1999 r. monitoringu powietrza (Raport 2000) wynika, że nieznaczne przekroczenia dopuszczalnych norm wystąpiły tylko w odniesieniu do średniorocznych stężeń pyłu zanieczyszczonego w Lublinie (109%) i Zamościu (103% NDS) oraz incydentalnie w odniesieniu do 8-godzinnego stężenia ozonu (Jarczów i Zbereże). Stwierdzono również dotrzymywanie zaostrzonych norm jakości powietrza dla obszarów chronionych: Poleskiego Parku Narodowego i stref ochrony uzdrowiskowej Nałęczowa. Te korzystne tendencje są głównie efektem spadku globalnej ilości zanieczyszczeń oraz zmniejszenia energochłonności procesów technologicznych.
3.2. PRZEKSZTAŁCENIA HYDROSFERY.

zmiany
stosunków
wodnych

Stosunki wodne Lubelszczyzny podlegają zmianom zarówno naturalnym (związanym z rocznym cyklem hydrologicznym i z tendencjami długookresowymi), jak i wskutek działalności człowieka. System hydrologiczny województwa jest silnie zmodyfikowany zabiegami melioracyjnymi. Głównie one, oprócz ponad 10-letniej suszy hydrologicznej i wylesienia znacznych obszarów, wpłynęły na generalne obniżenie poziomu wód gruntowych. Szczególnie dotkliwe skutki dla środowiska wywołały one na bardzo cennym przyrodniczo Pojezierzu Łęczyńsko-Włodawskim. Szkody nie do naprawienia wywołało odwodnienie torfowisk, w wyniku czego aktywne biologicznie gleby torfowe przekształciły się w wielu wypadkach w jałowe mursze.

rola kanału
Wieprz–Krzna

Głównym czynnikiem sprawczym zmian w hydrosferze Polesia jest Kanał Wieprz–Krzna. Liczy 142 km długości, a zasięg jego oddziaływania sięga blisko 5,4 tys. km2 (21,6% powierzchni ogólnej województwa). Kanał nie tylko nie spełnił oczekiwań ekonomicznych (głównie ze względu na niewystarczające dostawy wody), ale uruchomił wiele negatywnych dla środowiska procesów, między innymi eutrofizację jezior i torfowisk, zanik lub zmniejszenie powierzchni mokradeł stałych i okresowych, zanik wielu rzadkich i chronionych gatunków roślin, zakłócenia przepływu wody w Wieprzu poniżej miejsca poboru wody przez Kanał w Borowicy. W ramach budowy systemu KWK radykalnej zmianie uległa tkanka wód stojących (7 jezior zostało przekształconych w zbiorniki retencyjne, a 5 zbiorników wybudowano od podstaw) i płynących (zrealizowano 11 głównych doprowadzalników o łącznej długości 105,6 km, zagęszczeniu uległa sieć odwodnieniowa).
melioracje W kierunku odwadniającym oddziaływują melioracje podstawowe. Regulacja rzek polegająca na likwidacji meandrów i zwężaniu koryt, prowadzi do wzrostu spadku i erozji rzecznej, a w konsekwencji do drenażu wód podziemnych. Zmiany w tym względzie są olbrzymie. Na łączną długość cieków 4446,6 km aż 3459,0 km (77,8%) jest uregulowanych.

wały przeciw-
powodziowe

Zmiany stosunków hydrologicznych wywołują również obwałowania przeciwpowodziowe, których łączna długość wynosi 196,2 km. Koncentrują się w dolinie Wisły, w której w sytuacji braku polderów, zmniejszają możliwość retencjonowania wód powodziowych, a także działają opóźniająco na zmiany zwierciadła wód gruntowych w obszarze hydrologicznego oddziaływania Wisły.

ocena zmian
obiegu wody

Oceniając zmiany w obiegu wody, do pozytywnych przekształceń należy zaliczyć te, które obieg spowalniają (zbiorniki retencyjne, rozlewiska, zastawki, progi), natomiast do negatywnych, (które w sumie przeważają) wszystkie te, które prowadzą do zintensyfikowania spływu powierzchniowego i osłabienia wsiąkania.

pobór wód
podziemnych

Najbardziej spektakularne konsekwencje w stosunkach wodnych wywołuje skoncentrowany pobór wód podziemnych. Wywołuje on powstanie lejów depresyjnych, z których do największych należą: lubelska depresja regionalna o powierzchni 160 km2 oraz lej w Chełmie o powierzchni 40 km2. Mniejsze leje depresyjne utrzymują się w Zamościu, Białej Podlaskiej, Rejowcu Fabrycznym, Kraśniku, Łęcznej, Tomaszowie Lubelskim, Hrubieszowie, Łukowie, Puławach, Bełżycach i Bychawie. W obszarze depresji dochodzi do zmian hydrograficznych, które z kolei rzutują na cechy szaty roślinnej. Najgroźniejsze skutki w tym względzie dla przyrody mogą zaistnieć w rejonie Chełma, gdzie w zasięgu leja depresyjnego znalazły się obrzeża rezerwatów torfowiskowych. Coraz bardziej dotkliwe dla środowiska rezultaty wywołuje odwodnienie górotworu w Lubelskim Zagłębiu Węglowym. Oddziaływuje ono nie tylko na wody gruntowe, ale również na wgłębne. W utworach jurajskich i karbońskich wytworzył się rozległy lej depresyjny, rozciągający się od Łęcznej na zachodzie po Wierzbicę na wschodzie. Ponadto eksploatacja węgla kamiennego „na zawał” spowodowała:
• powstanie na powierzchni deformacji pionowych (przekraczających już 2 m) i poziomych, w wyniku których wytworzyły się zlewiska na łącznym obszarze ok. 110 ha;

• zmiany warunków zasilania rzek i jezior.
W zasięgu zagrożeń z tym związanych znalazły się obszary chronione: Park Krajobrazowy „Pojezierze Łęczyńskie” i Poleski Park Narodowy.
stan czystości
rzek
Stan czystości wód płynących jest wysoce niezadowalający. W 1999 r. w województwie lubelskim badaniami czystości objęto 55 rzek o łącznej długości 2015,8 km w 137 przekrojach pomiarowo-kontrolnych. Na żadnym odcinku nie stwierdzono wód w I i II klasie czystości. Na długości 470,6 km rzek i kanałów (23,3%) płynęła woda w III klasie czystości, a na długości 1545,2 km (76,7%) płynęła woda nie odpowiadająca normom. Wody pozaklasowe stwierdzono na odcinkach prawie wszystkich badanych cieków, a z największych Wisła i Bug na całej długości w województwie lubelskim prowadziły wody nie odpowiadające normom. Należy jednak odnotować wyraźne zmniejszenie zanieczyszczeń o charakterze toksycznym i stężeń poszczególnych substancji wskaźnikowych oraz poprawę stanu bakteriologicznego rzek. Świadczy to o wzroście liczby oczyszczalni oraz poprawie skuteczności oczyszczania ścieków przemysłowych i komunalnych. Utrzymujące się natomiast ponadnormatywne ogólne zanieczyszczenie rzek przepływających głównie przez tereny wiejskie dowodzi wpływu rolniczych skażeń obszarowych na pozbawione biologicznych pasów ochronnych rzeki i jest skutkiem głębokiej dysproporcji pomiędzy stopniem zwodociągowania wsi i poziomem kanalizacji sanitarnej.

Mapa I.045 – Województwo lubelskie. Zagrożenia i degradacja środowiska

stan sanitarny
jezior
Nie zmienia się nie najlepszy stan sanitarny jezior. W 1999 r. przebadano stan czystości 11 zbiorników wodnych o łącznej powierzchni 1095,34 ha, z których w 5 stwierdzono II klasę czystości, a w 6 – III. Wynika to nie tylko z nie słabnącej presji rekreacyjnej na jeziora, których zlewnie są pozbawione bazy (głównie kanalizacji sanitarnej) przygotowanej na przyjęcie zwiększonej ilości ludzi, ale również z braku ekologicznych buforów wokół jezior, które chroniłyby je przed powierzchniowymi i podpowierzchniowymi spływami zanieczyszczeń nawozowych z pól, a także z kontaktu jezior z systemem KWK, wprowadzającym na teren Polesia zanieczyszczone i obce geochemicznie wody.
stan wód
podziemnych
Stosunkowo najlepszy jest stan wód podziemnych. Co prawda przeprowadzony w 1999 r. ich monitoring w sieci krajowej (w której 62% punktów badawczych ujmuje wody gruntowe) nie wykazał obecności wód o najwyższej jakości (kl. Ia), ale w przeważającej części punktów badawczych (58%) stwierdzono wody wysokiej jakości (kl. Ib). Niekorzystne proporcje w tym względzie wykazał monitoring wód podziemnych w sieci WIOŚ rozmieszczonej wokół wytypowanych 49 ognisk zanieczyszczeń, ponieważ w 50% badanych otworach obserwacyjnych stwierdzono wody niskiej jakości. Charakterystyczną cechą wód podziemnych Lubelszczyzny jest zdecydowanie lepsza jakość dobrze izolowanych wód głębinowych od wód gruntowych, które ze względu na płytkie występowanie i przepuszczalną warstwę aeracji, podlegają wpływom zarówno punktowych ognisk skażeń, jak i zanieczyszczeń wielkoprzestrzennych.
3.3. ZAGROŻENIA KLIMATU AKUSTYCZNEGO.
hałas
komunikacyjny
Istotnym elementem współtworzącym warunki zamieszkania, pracy i wypoczynku, kształtowanym również przez zagospodarowanie przestrzenne, jest klimat akustyczny. W 85% wpływ na jego stan wywiera hałas komunikacyjny. Najbardziej odczuwalny i o narastającym natężeniu jest:
• na drogach krajowych z ruchem tranzytowym;
• na terenach miast o niesprawnych układach komunikacyjnych, głównie wskutek braku obwodnic;
• na przejściach granicznych.

W 1999 r. zmierzone poziomy hałasu w Piaskach, Zamościu i Tomaszowie Lubelskim bliskie były wartościom progowym (75 dBA).
3.4. DEGRADACJA POWIERZCHNI ZIEMI.
Na powierzchnię ziemi degradująco oddziaływują czynniki antropogeniczne i naturalne, na Lubelszczyźnie często aktywizowane nierozważną działalnością człowieka.
eksploatacja
kopalin
Główną przyczyną degradacji litosfery jest powierzchniowa eksploatacja kopalin. Łączny obszar gruntów zdewastowanych i zdegradowanych, wymagających rekultywacji i zagospodarowania, w 1999 r. wynosił 3831 ha, z czego 89,8% powierzchni zajmowały grunty zdewastowane, a 10,2% grunty zdegradowane. Piaskownie i żwirownie najbardziej są rozprzestrzenione w północnej, nizinnej części Lubelszczyzny i w większości kwalifikują się, po rekultywacji, do zalesienia. Mniejszą powierzchnię i zasięg występowania, ograniczony tylko do wychodni skał węglanowych Wyżyny Lubelskiej, Roztocza i Polesia Wołyńskiego, posiadają kamieniołomy. Nieczynne zasługują na indywidualne traktowanie: jako elementy destrukcyjne w krajobrazie, wymagające rekultywacji (Chełm, Rejowiec), jako interesujące pod względem naukowo-dydaktycznym obiekty geologiczne wymagające zabezpieczenia (Małopolski Przełom Wisły, Roztocze), bądź również jako tereny wskazane do zagospodarowania rekreacyjnego. Natomiast nieczynne odkrywki lessowe, koncentrujące się w powiatach kraśnickim, krasnostawskim i zamojskim, najczęściej nadają się do zagospodarowania rolniczego.
eksploatacja
węgla
Wielokierunkowe zmiany w środowisku, zwłaszcza w ukształtowaniu powierzchni ziemi i w strukturze gruntu, wywołuje podziemna eksploatacja węgla kamiennego „na zawał”. Narastające deformacje pionowe i poziome powierzchni ziemi oraz postępujące zawodnienie gruntów pogarszają geologiczno-inżynierskie warunki posadowienia budynków i – tym samym – bardzo zawężają kierunki zagospodarowania przestrzennego gmin Puchaczów i Cyców. Obecnie powierzchnia terenu górniczego wynosi 62 km2.
degradacja
gleb
Najczęściej spotykaną w regionie lubelskim formą chemicznej degradacji gleb jest ich zakwaszenie. Szacuje się, że około 55% powierzchni użytków rolnych, głównie w północno-wschodniej części Lubelszczyzny, jest zakwaszonych. Stan taki wywołuje ich marginalizację; jeszcze bardziej spada ich przydatność dla rolnictwa, a przygotowanie gleb marginalnych i odłogujących pod zalesienie staje się coraz bardziej kosztowne i pracochłonne. Specyficzną dla Lubelszczyzny formą degradacji gleb jest erozja. Erozja zagraża głównie wyżynom lessowym w środkowej części województwa. Ogółem erozji wodnej powierzchniowej podlega 30,2%; erozji wąwozowej – 19,6%; a erozji wietrznej – 35,5% obszaru województwa.
Ponieważ powierzchniowy zasięg takich zagrożeń dla pokrywy glebowej jak spadek żyzności gleb (m.in. wskutek nadmiernego zakwaszenia) i erozja są nieporównywalnie większe od zagrożeń, związanych z komunikacją i składowaniem odpadów, w zagospodarowaniu przestrzennym właśnie one stanowią zasadniczy problem w dostosowywaniu sposobów użytkowania terenu do jego odporności.
3.5. ZMIANY W BIOSFERZE.

zagrożenia
biosfery

Biosfera (szata roślinna i świat zwierzęcy), jako najbardziej wrażliwy na antropopresję geokomponent, najsilniej ulega przekształceniom. Najdotkliwsze straty zasobom biologicznym zadają: zanieczyszczenia powietrza, żywiołowy wzrost rekreacji, ekspansja rolniczej przestrzeni produkcyjnej, a także ubytek powierzchni biologicznie czynnej, przejmowanej przez różne formy zainwestowania. Mniej spektakularne, ale najczęściej nieodwracalne skutki powodują: zmiany stosunków wodnych i eutrofizacja siedlisk, głównie wskutek nieuporządkowanej gospodarki wodno-ściekowej i chemizacji rolnictwa.

ekosystemy
leśne

W 1999 r. 91 617 ha powierzchni drzewostanów państwowych (28,6% ich ogólnej powierzchni) wykazało uszkodzenia na skutek oddziaływania przemysłu. W skali kraju był to jeden z najniższych wskaźników (2,4%), ale uszkodzenia silne, zarejestrowane na powierzchni 1566 ha w rejonie Zakładów Azotowych Puławy, sytuowały Lubelszczyznę na 6-tym miejscu w kraju. Z pozostałych czynników antropogenicznych oddziaływujących na lasy w województwie lubelskim szczególnie duże szkody (największe na Pojezierzu Łęczyńsko-Włodawskim) wywołuje niekontrolowana turystyka i rekreacja oraz związane z nimi pożary (w 1999 r. zanotowano ich 436, z których 310 spowodowanych było nieostrożnością ludzi).

ekosystemy
nieleśne

Z ekosystemów nieleśnych największe straty, głównie na Polesiu wskutek melioracji podstawowych i szczegółowych, dotknęły ekosystemy wodne, torfowiskowe i bagienne. Między innymi w latach 1955–1995 w rejonie Poleskiego Parku Narodowego przestało istnieć 80% torfowisk. W odniesieniu do ekosystemów łąkowych w ciągu minionych 20 lat obserwuje się pewną stabilizację ich zasięgu, ale duże zmiany postępują w składzie florystycznym zbiorowisk: wilgotnych łąk trzęślicowych – wskutek odwodnień, muraw kserotermicznych – wskutek zaniechania wypasu.

różnorodność
biologiczna

Wskutek wszystkich tych zmian środowiskowych zmniejszyła się różnorodność biologiczna środowiska przyrodniczego Lubelszczyzny na poziomie genetycznym, gatunkowym i siedliskowym. Szczególnie duże szkody w tym względzie spowodowała do niedawna powszechna maksymalizacja wykorzystania rolniczej przestrzeni produkcyjnej. Prowadziła do ubożenia siedlisk, synantropizacji fauny, spadku liczebności zwierzyny łownej i zaniku gatunków ekotonalnych.
3.6. ZMIANY W KRAJOBRAZIE I STRUKTURZE EKOLOGICZNEJ.

unifikacja
krajobrazów

Procesom degradacji zasobów biologicznych towarzyszy unifikacja krajobrazów przekształconych według mało zróżnicowanych wzorców użytkowania i zagospodarowania terenu. Znikają krajobrazy naturalne i seminaturalne, a kulturowe tracą swoją tożsamość. Ponadto niepowstrzymana, często żywiołowa urbanizacja terenów podmiejskich, rozpraszanie zabudowy na terenach wiejskich, zagęszczające się sieci infrastruktury technicznej i ekspansja zabudowy letniskowej na terenach cennych przyrodniczo prowadzą do osłabienia ciągłości przestrzennej i rozdrobnienia ekosystemów, a nawet izolacji części z nich.
Najbardziej wymownym wskaźnikiem zmian, jakie zachodzą w strukturze ekologicznej Lubelszczyzny w ciągu ostatnich 20–30 lat, jest narastający ubytek powierzchni biologicznie czynnej.
 

4. DZIEDZICTWO PRZYRODNICZE.

4.1. WALORY PRZYRODNICZO-KRAJOBRAZOWE LUBELSZCZYZNY.
warunki
geograficzne
Bogate dziedzictwo przyrodnicze Lubelszczyzny wynika z jednej strony z utrudnionej dostępności niektórych rejonów województwa, dzięki czemu zachowało się wiele rzadkich gatunków, zaś z drugiej strony, z położenia regionu w strefie pogranicza Europy Zachodniej i Wschodniej. W jego obszarze krzyżują się wschodnie, zachodnie, północne i południowe zasięgi występowania ważnych geograficznie drzew i krzewów. Ich skrajne granice w dużym stopniu pokrywają się z granicami regionów fizycznogeograficznych, przy czym szczególne znaczenie biogeograficzne posiadają Roztocze Środkowe i Wschodnie, a także krawędź Wyżyny Lubelskiej oddzielająca pas nizin od pasa wyżyn.
szata roślinna Spośród licznych osobliwości szaty roślinnej na szczególną uwagę zasługują:
• pozastrefowe zgrupowania niektórych gatunków drzew;
• stanowiska zbiorowisk należących do niestrefowych typów roślinności o znaczeniu geograficznym;
• torfowiska wysokie oraz zespoły węglanowe na bezodpływowych i bogatych w wapń torfowiskach;
• buczyna i bór jodłowy na Roztoczu.
rośliny
naczyniowe
O bogactwie florystycznym Lubelszczyzny świadczy liczba dotychczas stwierdzonych na jej terenie gatunków roślin naczyniowych – 1611. Stanowi to 71,6% roślinności naczyniowej Polski. Trzy z tej liczby występują tylko w województwie lubelskim. Do największych osobliwości flory naczyniowej Lubelszczyzny należą przede wszystkim gatunki, ujęte w Polskiej Czerwonej Księdze Roślin, dokumentującej zagrożenia rodzimej przyrody. Na umieszczonych w Księdze 206 taksonów w randze gatunku, a wyjątkowo podgatunku, w regionie lubelskim stwierdzono występowanie 23 taksonów (11% zagrożonej flory krajowej). Na liście ginących i zagrożonych gatunków roślin naczyniowych województwa lubelskiego znajduje się 408 gatunków (23% flory województwa). Zagrożeniem dla muraw i zarośli kserotermicznych jest naturalna sukcesja, dla roślin łąkowych i torfowiskowych – zmiana stosunków wodnych i sposobów użytkowania fitocenoz, natomiast dla gatunków leśnych – gospodarka leśna.
świat
zwierzęcy
Świat zwierzęcy jest gatunkowo o wiele bogatszy od szaty roślinnej. Ze 143 gatunków zwierząt krajowych zakwalifikowanych do gatunków wymarłych oraz gatunków zagrożonych, ginących i na terenie Polski wymarłych, na Lubelszczyźnie występuje 58 gatunków, m.in. 4 gatunki nietoperzy, 5 gatunków gryzoni, 32 gatunki ptaków, 3 gatunki ryb i 9 gatunków owadów.
walory
faunistyczne
Oceniając walory faunistyczne Lubelszczyzny, należy stwierdzić, że:
• zdecydowanie więcej osobliwości faunistycznych zachowało się wśród bezkręgowców niż kręgowców;
• antropogeniczne przeobrażenie siedlisk wpływa na ubożenie gatunkowe zwierząt do zaniku osobliwości faunistycznych włącznie;
• działalność człowieka w niektórych sytuacjach pośrednio wpływa korzystnie na faunę, np. realizacja stawów, które zasiedlają nierzadko cenne gatunki ptaków wodnych i wodno-błotnych.
różnorodność
krajobrazowa
O wyjątkowo dużej różnorodności krajobrazowej regionu decyduje przede wszystkim styk pasa wyżyn z pasem nizin środkowopolskich od północy i z pasem kotlin podgórskich od południa, owocujący szczególnie dużym gradientem hipsometrycznym na pograniczu Roztocza i Kotliny Sandomierskiej, a także skomplikowana budowa geomorfologiczna, będąca skutkiem bogatej przeszłości geologicznej tej części Polski. Efektem jest rozmaitość krajobrazów naturalnych. W granicach województwa lubelskiego wyróżniono 3 klasy krajobrazów (z 4 wyodrębnionych w kraju), 8 rodzajów (z 14 występujących w kraju) i 10 gatunków (z 24 wyróżnionych w kraju). Na urozmaicenie fizjonomii krajobrazów większej części województwa wpływa również nagromadzenie wielu drugorzędnych form rzeźby, zarówno wklęsłych, jak i wypukłych, a także osobliwości zjawisk hydrograficznych. Do najbardziej charakterystycznych form wklęsłych należą leje krasowe na Polesiu Wołyńskim i Wyżynie Lubelskiej, zagłębienia deflacyjne na piaszczystych terasach nadzalewowych pradoliny Wisły i głęboko wcięte w płaskowyże lessowe doliny rzeczne. Spośród wypukłych form rzeźby na wyróżnienie zasługują ostańce erozyjno-denudacyjne Roztocza, Wyżyny Lubelskiej i Niziny Południowopodlaskiej, krawędzie denudacyjne Roztocza i Wyżyny Lubelskiej oraz wydmy. Za najbardziej efektowne krajobrazowo zakątki regionu są powszechnie uznawane przełomowe odcinki doliny Wisły (pomiędzy Zawichostem a Puławami) i Bugu (poniżej Terespola). Spośród zjawisk hydrograficznych wyróżniających region lubelski do największych osobliwości należą jeziora zgrupowane pomiędzy Łęczną a Włodawą.
4.2. STAN OCHRONY PRAWNEJ.
powierzchnia
obszarów
chronionych
Łączna powierzchnia terenów objętych prawną ochroną obszarową wynosi 562 391,7 ha (22,4% obszaru województwa). W powierzchnię tę wliczono parki narodowe, parki krajobrazowe, obszary chronionego krajobrazu oraz rezerwaty przyrody, znajdujące się poza wyżej wymienionymi obszarami chronionymi. Nie wliczono w nią powierzchni otulin parków narodowych i parków krajobrazowych oraz obiektów objętych indywidualnymi formami ochrony przyrody.

Na łączną powierzchnię obszarów chronionych składają się:
• 2 parki narodowe – o powierzchni 18 129,5 ha;
• 17 parków krajobrazowych – o powierzchni 238 728,0 ha;
• 17 obszarów chronionego krajobrazu – o powierzchni 303 660,6 ha;
• 34 rezerwaty przyrody (spośród utworzonych 83 zarówno na terenie parków krajobrazowych i obszarów chronionego krajobrazu, jak i poza nimi, o łącznej powierzchni 11 382,04 ha) – o powierzchni 1874,6 ha.

Ponadto do 31.12.1999 r. ustanowiono Rozporządzeniami Wojewodów i Uchwałami Rad Gmin:
• 213 użytków ekologicznych – o powierzchni 7489,8 ha;
• 4 stanowiska dokumentacyjne – o powierzchni 17,7 ha;

• 7 zespołów przyrodniczo-krajobrazowych – o powierzchni 768,8 ha;
• 1525 pomników przyrody.

Mapa I.046 – Województwo lubelskie. System obszarów chronionych

4.3. POTRZEBY WERYFIKACJI KSZTAŁTOWANIA SYSTEMU OBSZARÓW CHRONIONYCH ORAZ SIECI EKOLOGICZNYCH.

istota systemu Sieć obszarów chronionych województwa lubelskiego nie stanowi spójnego systemu, lecz jest zlepkiem czterech systemów kształtowanych w 4 byłych województwach, rozwijanych według odmiennych koncepcji i w różnym stopniu zaawansowanych w dążeniu do zabezpieczenia najcenniejszych przyrodniczo terenów przed degradacją.
podstawy
weryfikacji
Podstawą weryfikacji i rozwoju systemu powinny być:
• wnioski zgłoszone do obecnie sporządzanego planu województwa;

• „Projekt doskonalenia systemu obszarów chronionych Lubelszczyzny po zmianie podziału administracyjnego” (Chmielewski – 1998);
• program CORINE – ostoje przyrody.
wnioskowane
zmiany
Ze zgłoszonych wniosków wynika konieczność objęcia ochroną prawną całej doliny Wisły w granicach województwa, a także potrzeba korekty systemu ochrony w rejonie Poleskiego Parku Narodowego. „Projekt...” uzasadniania potrzebę weryfikacji granic parków narodowych, utworzenie następnych (Środkoworoztoczańskiego i Janowskiego), kolejnych 5 parków krajobrazowych, 7 obszarów chronionego krajobrazu i około 60 rezerwatów. Plan zagospodarowania przestrzennego województwa wyznaczy również sieć korytarzy ekologicznych o randze regionalnej, która zapewni spójność wojewódzkiemu (regionalnemu) systemowi obszarów chronionych, podobnie jak dwa korytarze międzynarodowe (Wisły i Bugu) i dwa krajowe (Wieprza i Krzny), wiążące system regionalny z krajowym i europejskim.

Mapa I.047 – Województwo lubelskie. Rezerwaty przyrody

ostoje przyrody
CORINE
Daleko idącej weryfikacji wymaga liczba ostoi przyrody CORINE, tworzona zgodnie z europejskim programem CORINE biotopes. Dotychczas na terenie Lubelszczyzny zidentyfikowano 51 ostoi, których łączna powierzchnia stanowi 13% obszaru województwa. W wyniku aktualizacji należy się spodziewać wzrostu liczby ostoi CORINE do ok. 70, przy nieznacznym wzroście ich powierzchni do ok.15% obszaru województwa. Porównanie zasięgu obszarów prawnie chronionych z zasięgiem ostoi CORINE umożliwia identyfikację obszarów, które jako priorytetowe, kwalifikują się do ochrony prawnej. Należą do nich:
• część ostoi „Puszcza Solska” w rejonie Biłgoraja;
• ostoja „Dolina Środkowej Wisły”;
• Dolina Tyśmienicy;
• część ostoi „Pojezierze Łęczyńsko-Włodawskie”: Dolina Włodawki i Lasy Parczewskie;
• północna część ostoi „Dolina Górnego Bugu”;
• ostoja „Lasy Sieniawskie”;
• wschodnia część ostoi „Lasy Zwierzyniecko-Kosobudzkie”.
sieci ekologiczne
EECONET
Systemami nadrzędnymi nad krajowymi systemami obszarów prawnie chronionych, są europejskie sieci ekologiczne, stanowiące niezbędny element procesu integracji europejskiej. Podstawowym celem tworzenia tych sieci jest zwiększenie skuteczności ochrony różnorodności biologicznej, a warunkiem jej osiągnięcia – wspólna we wszystkich krajach europejskich – wizja sieci. Segmentem Europejskiej Sieci Ekologicznej (EECONET) jest Krajowa Sieć Ekologiczna (ECONET-PL), obejmująca 46% terytorium kraju. Jej głównymi elementami na terenie Lubelszczyzny są:
• 9 obszarów węzłowych (w tym 5 o randze międzynarodowej i 4 o randze krajowej) – o łącznej powierzchni ok. 6900 km2,
• 7 korytarzy ekologicznych (w tym 3 o randze międzynarodowej i 4 o randze krajowej) – o łącznej powierzchni ok. 3150 km
2.
W sumie zajmują one około 40% obszaru województwa. System wymaga weryfikacji. Szczególna potrzeba dotyczy zmiany granic „Zamojskiego Obszaru Węzłowego” (ZZK) z ewentualnym podziałem obszaru na dwa: północny i południowy.

Mapa I.048 – Województwo lubelskie. Krajowa sieć ekologiczna ECONET – Polska

system
NATURA 2000
W stadium tworzenia znajduje się system NATURA 2000 – najbardziej kompleksowo i najlepiej legislacyjnie w krajach Unii przygotowywana europejska sieć ekologiczna, mająca na celu zapewnienie trwałej egzystencji ekosystemom. Metodycznymi i prawnymi podstawami tworzenia tej sieci są: Dyrektywa Rady EWG w sprawie ochrony dzikich ptaków (79/409/EWG) i Dyrektywa Rady EWG w sprawie ochrony siedlisk naturalnych oraz dzikiej flory i fauny (92/43/EWG). Proces tworzenia sieci jest poprzedzany przeglądem istniejących i projektowanych obszarów pod kątem kryteriów obu wspomnianych dyrektyw, który umożliwi zaproponowanie do sieci NATURA 2000 części tych obszarów, które spełniają te kryteria. Identyfikuje się również obszary, które kwalifikują się do ochrony w ramach tej sieci, a nie są objęte żadną formą ochrony przyrody. Włączenie do sieci NATURA 2000 nada tym obszarom status międzynarodowy.

Spośród zidentyfikowanych – jak dotąd – na terenie Lubelszczyzny 51 ostoi CORINE do sieci NATURA 2000 wstępnie zakwalifikowano 24 ostoje i 1 cząstkową, o łącznej powierzchni stanowiącej ok.12% obszaru województwa. Dodatkowo zaproponowano włączenie do sieci kolejnych 11 ostoi CORINE i 16 innych ostoi, nie będących w bazie CORINE, a także rezygnację z czterech wcześniej proponowanych.

Mapa I.049 – Województwo lubelskie. Wstępna koncepcja sieci ekologicznej NATURA 2000

 

5. KOLIZJE I KONFLIKTY PRZESTRZENNE.

istota problemu Na styku zagospodarowanie przestrzenne–środowisko przyrodnicze ujawniają się kolizje i konflikty przestrzenne, będące wyrazem niedostosowania sposobu i intensywności zagospodarowania terenu do jego naturalnych predyspozycji, odporności i walorów. Część konfliktów jest efektem długotrwałego, intensywnego użytkowania środowiska i dlatego zagrożenia z tym związane pogłębiają się. Część wynika z coraz bardziej wyrazistych w ostatnich latach niekorzystnych trendów rozwoju, a część ma charakter potencjalny, ponieważ wynika z określonych projektów zagospodarowania terenu.

Największe kolizje występują na obszarach prawnie chronionych ze względu na:
• wysokie walory przyrodnicze i zarazem bardzo podatne na degradację;
• wysokie walory krajobrazowe i kulturowe;
• funkcję łącznikową pomiędzy obszarami o największych walorach przyrodniczo-krajobrazowych.

Mapa I.050 – Województwo lubelskie. Kolizje i konflikty przestrzenne

5.1. KONFLIKTY POMIĘDZY ELEMENTAMI ZAGOSPODAROWANIA TERENU
A PRZESTRZENIĄ I STRUKTURĄ EKOLOGICZNĄ.

Zabudowa wiejska na rolniczych terenach otwartych.
zabudowa
wiejska
Istota i skutki konfliktu: rozpraszanie zabudowy wywołujące dysharmonię krajobrazu, rozdrobnienie struktury ekologicznej i wzrost kosztów obsługi infrastrukturą techniczną.
Główne obszary degradacji i zagrożeń: Wyżyna Lubelska, Nizina Południowopodlaska.
Wizja rozwiązań: koncentrowanie zabudowy, ustanawianie stref ochrony otwartego krajobrazu rolniczego i stref ekspozycji krajobrazowej, chronionych przed zabudową, parki agroekologiczne.
Obszary priorytetowe: parki krajobrazowe, krajobrazy wiejskie o zachowanej tożsamości kulturowej.
Urbanizacja obszarów o dużym znaczeniu dla rolnictwa.
urbanizacja
obszarów
rolniczych
Istota i skutki konfliktu: ekspansja zabudowy mieszkaniowej i usługowej w obszarach występowania gleb o najwyższych walorach agroekologicznych, powodująca kurczenie się stref żywicielskich miast.
Główne obszary degradacji i zagrożeń: strefy podmiejskie Lubelskiego Zespołu Miejskiego, Kraśnika, Krasnegostawu, Zamościa, Chełma i Hrubieszowa.
Wizja rozwiązań: koncentrowanie zabudowy, weryfikacja kierunków rozwoju przestrzennego miast.
Obszary priorytetowe: Lubelski Zespół Miejski, Chełm, Zamość.
Urbanizacja i semiurbanizacja terenów otwartych.
urbanizacja
terenów
otwartych
Istota i skutki konfliktu: chaotyczna i żywiołowa urbanizacja stref podmiejskich i głównych korytarzy transportowych, powodująca dewastację krajobrazu, wzmożoną antropogenizację struktury ekologicznej, wzrost obciążenia środowiska zanieczyszczeniami, obniżony standard zamieszkania w strefach uciążliwości komunikacyjnej, zacieranie różnic pomiędzy charakterem zabudowy miejskiej i wiejskiej.
Główne obszary degradacji i zagrożeń: aglomeracja lubelska, strefy podmiejskie kilku największych miast Lubelszczyzny, pasmo osadnicze Kurów–Lublin–Piaski.
Wizja rozwiązań: ustanowienie wokół miast „zielonych pierścieni” (tzw. „Green Beltów”), rewaloryzacja sozotechniczna stref podmiejskich, wzbogacanie struktury przyrodniczej środowiska.
Obszary priorytetowe: strefa podmiejska Lubelskiego Zespołu Miejskiego.
Zabudowa letniskowa.
zabudowa
letniskowa
Istota i skutki konfliktu: chaotyczna, a czasami zbyt intensywna, zabudowa letniskowa na terenach atrakcyjnych dla rekreacji i zarazem cennych przyrodniczo, powodująca obniżenie wartości estetycznych krajobrazu, pogorszenie stanu sanitarnego środowiska, zanik nisz ekologicznych zwierząt i rozdrobnienie struktury ekologicznej.
Główne obszary degradacji i zagrożeń: Pojezierze Łęczyńsko-Włodawskie, Roztocze Środkowe.
Wizja rozwiązań: ustanowienie prawnych barier ekspansji zabudowy letniskowej (rezerwaty, użytki ekologiczne, zespoły przyrodniczo-krajobrazowe, strefy ciszy), dostosowanie skali otwieranych terenów letniskowych do pojemności turystycznej środowiska, realizacja strefowych modeli dostępności rekreacyjnej obszarów.
Obszary priorytetowe: otuliny parków narodowych, parki krajobrazowe i obszary chronionego krajobrazu.
Elektroenergetyka i telekomunikacja.
energetyka,
telekomunikacja
Istota i skutki konfliktu: realizacja inwestycji w oderwaniu od wrażliwości i walorów estetycznych krajobrazu oraz charakteru układów ekologicznych, wywołująca dysharmonię krajobrazu i naruszenie integralności przestrzennej kluczowych ekosystemów (głównie lasów).
Główne obszary degradacji i zagrożeń: Skierbieszowski Park Krajobrazowy przecięty linią 220 kV, projektowany przebieg linii 400 kV Zamość–Jarosław przez obszary chronione Roztocza, liczne maszty telefonii komórkowej w punktach widokowych.
Wizja rozwiązań: korekty i wariantowanie tras projektowanych linii w oparciu o studia krajobrazowe.
Obszary priorytetowe: obszary prawnie chronione.
Rolnictwo wielkoobszarowe.

rolnictwo
wielkoobszarowe

Istota i skutki konfliktu: przestrzenna ekspansja intensywnego rolnictwa prowadząca do tzw. monotypizacji kierunkowej wewnętrznej (przyrodniczego ubożenia rolniczej przestrzeni produkcyjnej).
Główne obszary degradacji i zagrożeń: rozległe przestrzennie kompleksy dobrych gleb z małym udziałem terenów kompensacji ekologicznej w środkowo-północnej i południowo-wschodniej części Wyżyny Lubelskiej.
Wizja rozwiązań: ochrona refugiów naturalnej przyrody, dogęszczanie zieleni śródpolnej.
Obszary priorytetowe: powiaty lubelski i krasnostawski.

5.2. KONFLIKTY POMIĘDZY EKSPLOATACJĄ ZASOBÓW NATURALNYCH
A WYMOGAMI OCHRONY KRAJOBRAZU I RÓWNOWAGI EKOLOGICZNEJ.

Eksploatacja surowców mineralnych.

eksploatacja
surowców

Istota i skutki konfliktu: eksploatacja surowców na obszarach chronionych (lub w ich bezpośrednim sąsiedztwie i przez to, w negatywnych skutkach oddziaływująca na nie), niestabilnych ekologicznie bądź w pobliżu dużych ujęć wód podziemnych, powodująca: deformację rzeźby terenu (zapadliska, wyrobiska), zakłócenie stosunków wodnych (zalewiska, leje depresyjne) oraz degradację gleby i szaty roślinnej.
Główne obszary konfliktów i zagrożeń: obszar górniczy „Puchaczów” w sąsiedztwie Parku Krajobrazowego „Pojezierze Łęczyńskie” i Poleskiego Parku Narodowego, złoża udokumentowane na terenie obszarów chronionych (węgla kamiennego – w Poleskim Parku Narodowym i parkach krajobrazowych „Pojezierze Łęczyńskie” i Chełmskim, kamienia drogowego – w Parku Krajobrazowym Puszczy Solskiej) i ich otulin (piasków szklarskich w otulinie Roztoczańskiego Parku Narodowego), złoże wapienia w Chełmie w pobliżu ujęcia wód podziemnych, złoża kruszyw udokumentowanych na terenach leśnych.
Wizja rozwiązań: zmiana kierunku przesuwania się frontu eksploatacyjnego i rekultywacja wyrobisk podziemnych w KWK Bogdanka, cofnięcie koncesji na eksploatację najbardziej kolizyjnych złóż, zamknięcie komunalnego ujęcia wody w Chełmie.
Obszary priorytetowe: KWK Bogdanka, złoża Chełm i Babia Dolina, w dalszej kolejności złoża surowców na terenach parków krajobrazowych.
Eksploatacja wód podziemnych.

pobór wód
podziemnych

Istota i skutki konfliktu: intensywny, długotrwały pobór wód podziemnych, zakłócający równowagę hydrogeologiczną, tj. powodujący powstawanie lejów depresyjnych, których skutkiem jest zanik źródeł, spadek przepływów w rzekach, przesuszenie siedlisk.
Główne obszary konfliktów i zagrożeń: Lublin, Chełm, Zamość, Kraśnik, Rejowiec Fabryczny, Tomaszów Lubelski, Hrubieszów, Łęczna, Biała Podlaska.
Wizja rozwiązań: mała retencja.
Obszary priorytetowe: lubelska depresja regionalna, Chełm.
Intensywne rolnictwo.
intensywne
rolnictwo
Istota i skutki konfliktu: niedostosowanie intensywności i form rolnictwa do warunków przyrodniczych produkcji rolnej, skutkujące aktywizacją erozji wodnej i wietrznej, zanieczyszczeniem wód gruntowych, powstawaniem gruntów marginalnych.
Główne obszary konfliktów i zagrożeń: płaskowyże lessowe i wzniesienia z pokrywami lessowymi, narażone na erozję silną i bardzo silną (szczególnie w warunkach silnego rozdrobnienia gruntów), silnie chemizowane uprawy sadownicze w dolinach rzek, użytkowane rolniczo bardzo słabe gleby w północnej i północno-wschodniej części Lubelszczyzny.
Wizja rozwiązań: melioracje przeciwerozyjne, konserwacja gleb (czasowe wyłączanie spod uprawy), rolnictwo ekologiczne, transformacja użytkowania gleb z ornego ku pastwiskowemu, zalesienia.
Obszary priorytetowe: najbardziej zagrożone erozją subregiony Wyżyny Lubelskiej (Płaskowyż Nałęczowski, Działy Grabowieckie) i Roztocza (Roztocze Środkowe i Zachodnie), sadownicze Powiśle, gleby w klasie VI i VIz.
Gospodarka leśna.
gospodarka
leśna
Istota i skutki konfliktu: w odniesieniu do lasów państwowych: konflikt pomiędzy ochroną przyrody a formami i intensywnością użytkowania zasobów leśnych, grożący utratą przez lasy walorów naturalnych.
Główne obszary konfliktów i zagrożeń: ekosystemy leśne Polesia i Kotliny Sandomierskiej o zachowanej największej różnorodności biologicznej.
Wizja rozwiązań: ekologizacja hodowli i ochrony lasu poprzez preferowanie odnowień naturalnych i biologicznych metod ochrony, dążenie do ustanawiania obszarów prawnie chronionych.
Obszary priorytetowe: Lasy Janowskie, Puszcza Solska, Lasy Parczewskie.

5.3. KOFLIKTY POMIĘDZY ZAGOSPODAROWANIEM PRZESTRZENNYM
A FUNKCJONOWANIEM I STABILNOŚCIĄ ŚRODOWISKA.

Systemy melioracyjne.
systemy
melioracyjne
Istota i skutki konfliktu: konflikt pomiędzy dążeniem do podniesienia wartości gospodarczej Polesia a jego walorami przyrodniczymi i predyspozycjami naturalnymi; budowa Kanału Wieprz–Krzna doprowadziła do zmiany kierunków i dynamiki odpływu oraz warunków retencjonowania wody, w wyniku czego wystąpiły takie uboczne skutki jak: eutrofizacja i mineralizacja jezior i torfowisk, zanik mokradeł, postępujące ubożenie gatunkowe zbiorowisk roślinnych i zespołów zwierzęcych.
Główne obszary konfliktów i zagrożeń: Pojezierze Łęczyńsko-Włodawskie.
Wizja rozwiązań: wyłączenie obszaru oddziaływania KWK (obszaru strukturalnego deficytu wody) spod lokalizacji przemysłu wodochłonnego, a części Pojezierza Łęczyńsko-Włodawskiego w ogóle z systemu, renaturalizacja wybranych obiektów, rozwój retencji na terenach niekolizyjnych (Sosnowica, Zahajki, Żelizna).
Obszary priorytetowe: Otulina Poleskiego Parku Narodowego, parki krajobrazowe („Pojezierze Łęczyńskie” i Poleski) z otulinami.
Sieć komunikacyjna.
sieć
komunikacyjna
Istota i skutki konfliktu: stawianie przesłanek ekonomicznych i technicznych przed ekologicznymi w modernizowaniu i projektowaniu rozwoju sieci komunikacyjnej, w efekcie czego narasta zagrożenie ciągłości przestrzennej układów ekologicznych w miejscach, w których elementy układów komunikacyjnych krzyżują się z elementami sieci ekologicznej; w efekcie postępuje fragmentacja środowiska prowadząca do zaburzeń w funkcjonowaniu układów przyrodniczych, pogorszenia drożności dolinnych i leśnych korytarzy ekologicznych.
Główne obszary konfliktów i zagrożeń:
• istniejące: pradolina Wieprza na odcinku Żyrzyn–Moszczanka, Lasy Kozłowieckie na odcinku Niemce–Wandzin, Poleski Park Narodowy na odcinku Urszulin–Kołacze, Chełmskie Torfowiska Węglanowe na odcinku Srebrzyszcze–Wólka Okopska, przejścia graniczne w dolinie Bugu (Terespol, Włodawa, Zosin), dolina Wieprza w Dorohuczy i na odcinku Zwierzyniec–Szczebrzeszyn, dolina Wisły (Puławy, Annopol), przejście LHS przez Roztoczański Park Narodowy, przejście graniczne w Hrebennem, Lasy Janowskie na odcinku Janów Lubelski–Łążek Ordynacki;
• potencjalne: droga Janów Lubelski–Zamość–Zosin na odcinku przebiegającym przez Roztocze Szczebrzeszyńskie, drugie nitki jezdni w ciągu dróg ekspresowych, autostrada A-2.
Wizja rozwiązań: harmonizowanie rozwijanych układów komunikacyjnych z siecią ekologiczną (również poprzez korektę przebiegu projektowanych tras komunikacyjnych), stosowanie środków technicznych (estakad, przepustów ekologicznych, ekoduktów), kształtowanie tzw. obejść ekologicznych.
Obszary priorytetowe: Roztoczański Park Narodowy – linia LHS, przejścia graniczne.
Węzły antropopresji.
węzły
antropopresji
Istota i skutki konfliktu: źródła zanieczyszczeń o zasięgu ponadlokalnym znajdujące się w wyjątkowo wrażliwym na zakłócenia środowisku, zagrażające większości geokomponentów i dlatego destabilizujących równowagę ekologiczną.
Główne obszary konfliktów i zagrożeń:
• istniejące: ZA Puławy, cementownie Chełm i Rejowiec, wysypiska i składowiska lokalizowane na terenach zalewowych i z płytką wodą gruntową;
• potencjalne: elektrownia konwencjonalna w rejonie Łęcznej w bliskim sąsiedztwie obszarów chronionych.
Wizja rozwiązań: kontynuacja działań zmierzających do redukcji zanieczyszczeń, likwidacja i rekultywacja wysypisk, nowe lokalizacje potencjalnie uciążliwych obiektów wyłącznie na terenach bardziej odpornych na antropopresję i mniej wrażliwych na dysharmonię krajobrazu.
Obszary priorytetowe: rejon Łęcznej.

5.4. KONFLIKTY POMIĘDZY DĄŻENIEM DO OSIĄGNIĘCIA BEZPIECZEŃSTWA
A OCHRONĄ PRZYRODY I KRAJOBRAZU.

Ochrona przeciwpowodziowa.
ochrona przeciw-
powodziowa
Istota i skutki konfliktu: dążność do osiągnięcia bezpieczeństwa ekologicznego kosztem walorów naturalnych dolin rzecznych; skutkiem inwestycji przeciwpowodziowych (obwałowań, likwidacji meandrów) jest zakłócenie (tj. przyspieszenie) naturalnej dynamiki spływu wód powodziowych i tym samym zwiększenie niszczącej siły rzeki w dolnym jej biegu, a także zniszczenie roślinności łęgowej i radykalna zmiana warunków bytowych fauny dolinnej oraz złamanie harmonii krajobrazu.
Główne obszary konfliktów i zagrożeń:
• istniejące: modernizacja obwałowań w dolinie Wisły w Kazimierskim Parku Krajobrazowym;
• potencjalne: doliny Wieprza i Bugu.
Wizja rozwiązań: ochrona siedlisk zalewowych (naturalnych polderów), propagowanie przystosowanej do zalewów gospodarki rolnej, ochrona lasów łęgowych, zakaz zabudowy.
Obszary priorytetowe: dolina dolnego Wieprza na odcinku Kock–Dęblin.
Obronność.
obronność Istota i skutki konfliktu: kolizyjność funkcji militarnych (obronnych) z turystycznymi powodują wyłączenie spod użytkowania turystycznego części kompleksów leśnych.
Główne obszary konfliktów:
• istniejące: Lasy Łukowskie;
• potencjalne: Lasy Sobiborskie.
Wizja rozwiązań: ustanawianie w rejonach rezerwatów przyrody stref bezpieczeństwa.
Obszary priorytetowe: Lasy Łukowskie.
5.5. OBSZARY PROBLEMOWE.

definicja
obszaru

Za obszary problemowe uznaje się tereny, gdzie skala antropopresji wymaga nadzwyczajnych środków naprawczych, łagodzących i zapobiegawczych. Występują one również w sytuacjach, w których nasilona degradacja środowiska wynika z wzajemnej kolizyjności występujących na określonym obszarze kilku funkcji. Przy tak zdefiniowanych kryteriach za wieloaspektowe obszary problemowe ochrony środowiska uważa się:
Poleski Obszar Problemowy:
Poleski OP Obejmuje część Polesia, znajdującą się w strefie oddziaływania Kanału Wieprz–Krzna i położoną na terenie Lubelskiego Zagłębia Węglowego.
Jest to teren konfliktów pomiędzy:
• górnictwem (obszar górniczy „Puchaczów”);
• ochroną przyrody (Poleski Park Narodowy, parki krajobrazowe „Pojezierze Łęczyńskie” i Poleski, istniejące i projektowane rezerwaty przyrody, projektowany Transgraniczny Obszar Chroniony „Polesie Zachodnie”, projektowany Międzynarodowy Rezerwat Biosfery „Polesie Zachodnie”);
• melioracjami szczegółowymi i podstawowymi;
• rekreacją (rejon turystyczny II-go rzędu).
Potencjalnym zagrożeniem dla walorów przyrodniczo-krajobrazowych obszaru, jest możliwość podjęcia eksploatacji złóż węgla kamiennego: Kolechowice I, Kolechowice II, Ostrów I, Orzechów, Lublin K 6–7, Lublin K 9 i Sawin, a także proponowana w rejonie Łęcznej elektrownia konwencjonalna.
Lubelski Obszar Problemowy:
Lubelski OP Obejmuje Lubelski Zespół Miejski wraz ze strefą podmiejską i kształtującymi się pasami osadniczymi w kierunku na Kurów, Piaski, Lubartów, Łęczną, Biłgoraj, Kraśnik i Nałęczów, a także rejon Lubartowa. Występują tu konflikty ekologiczne powodowane:
• żywiołową urbanizacją terenów podmiejskich degradującą krajobraz i pogłębiającą izolację miasta od terenów otwartych;
• przyspieszonym ubytkiem i rozdrobnieniem powierzchni biologicznie czynnej o wysokiej aktywności biologicznej (gleby klas I–III);
• silną presją rekreacyjną (związaną z wypoczynkiem codziennym i świątecznym) w strefach doliny Ciemięgi i Zalewu Zemborzyckiego;
• największą na Lubelszczyźnie globalną ilością zanieczyszczeń emitowanych do wód, powietrza i gleby;

• uciążliwościami komunikacyjnymi wynikającymi głównie z braku obwodnic na kierunkach dróg nr E 372/17 i nr 19;
• skutkami istnienia rozległego leja depresyjnego.
Chełmski Obszar Problemowy:
Chełmski OP Obejmuje rejony wydobywcze kredy w Chełmie i Rejowcu, Chełmskie Torfowiska Węglanowe oraz przejście graniczne w Dorohusku.
Występują tutaj konflikty pomiędzy:
• ochroną wybitnych walorów przyrodniczych (Chełmski Park Krajobrazowy, Chełmski Obszar Chronionego Krajobrazu, rezerwaty: Bagno Serebryskie, Brzeźno, Roskosz);
• transportem (droga tranzytowa E 373/82 i ruch przygraniczny w Dorohusku),
• gospodarką komunalną (komunalne ujęcie wód podziemnych);
• przemysłem (cementownie Chełm i Rejowiec);
• górnictwem (eksploatacja kredy wymagająca nieustannego odwadniania wyrobisk).
Puławski Obszar Problemowy:
Puławski OP Obejmuje rejon doliny Wisły pomiędzy Puławami i Dęblinem. Złożoność problemów związanych z ochroną środowiska wynika z:
• dużej emisji zanieczyszczeń gazowych i pyłowych w bardzo newralgicznym terenie (sąsiedztwo miasta, kompleksy leśne);
• trudności rekultywacji terenów zniszczonych przez Zakłady Azotowe Puławy i przebudowy drzewostanów lasów żyrzyńskich;
• konfliktu pomiędzy ochroną krajobrazu a eksploatacją piasków kwarcowych i kruszyw w obszarze zalesionych wydm;

• uciążliwości komunikacyjnych w ciągu drogi krajowej Nr 12 (brak obwodnicy w Puławach);
• nasilonej urbanizacji w bezpośrednim sąsiedztwie węzła dolinnego, tj. u ujścia Wieprza do Wisły.
Bialskopodlaski Obszar Problemowy:
Bialskopodlaski
OP
Obejmuje odcinek europejskiego korytarza komunikacyjnego pomiędzy Białą Podlaską i Terespolem, związany z trasą E 30/2.
Konfliktowość funkcji wynika z:
• przebiegu korytarza komunikacyjnego wzdłuż i wewnątrz krajowego korytarza ekologicznego doliny Krzny, będącego elementem Krajowej Sieci Ekologicznej (ECONET-PL);
• położenia przejścia granicznego w Terespolu w obszarze węzłowym „Podlaski Przełom Bugu” – jednym z najważniejszych ogniw ECONET-PL;
• funkcjonowania uciążliwej stacji przeładunkowej Małaszewice w kompleksie leśnym.
Skala problemów związanych z ochroną środowiska wzrośnie w przypadku rozpoczęcia budowy, a później funkcjonowania autostrady A-2 na odcinku granica województwa–Terespol.

 

6. EKOLOGICZNE BARIERY I PREDYSPOZYCJE ROZWOJU
I ZAGOSPODAROWANIA OBSZARU WOJEWÓDZTWA.

szczególne walory
przyrodnicze
Spośród walorów środowiska przyrodniczego województwa lubelskiego, stanowiących istotne uwarunkowania rozwoju i zagospodarowania przestrzennego, na szczególne wyróżnienie zasługują:
• duże zasoby wód podziemnych dobrej jakości na Wyżynie Lubelskiej i Roztoczu;
• gleby o wysokiej przydatności rolniczej na Wyżynach: Wołyńskiej i Lubelskiej;
• znaczące zasoby surowców energetycznych, ilastych i węglanowych;
• zachowane na znacznych obszarach krajobrazy zbliżone do naturalnych (głównie na Polesiu) oraz harmonijne kulturowe, dające możliwość rozwoju turystyki przyrodniczej (ekoturystyki) i agroturystyki;
• osobliwości fauny i flory występujące w trudno dostępnych rejonach województwa;
• czyste powietrze na rozległych terenach niezurbanizowanych;
• liczne tereny (głównie w strefach dolin Wisły i Bugu, na Pojezierzu Łęczyńsko-Włodawskim i Roztoczu) o dużych walorach rekreacyjnych i uzdrowiskowych.
naturalne
ograniczenia
rozwoju
Za główne naturalne ograniczenia rozwoju regionu należy uznać:
• obszary występowania deficytów wód powierzchniowych na przeważającej części województwa;
• niewielkie zasoby wód podziemnych w Kotlinie Sandomierskiej i w strefie nadbużańskiej;
• brak odporności Głównych Zbiorników Wód Podziemnych na zanieczyszczenie;
• rozległe obszary słabych i zagrożonych degradacją chemiczną gleb na Polesiu
i Podlasiu oraz w Kotlinie Sandomierskiej;
• bardzo dużą podatność dobrych gleb na erozję wodną, a zdecydowanej większości gleb – na erozję wietrzną;
• bardzo niską lesistość i nadmiernie, z niewielkimi wyjątkami, rozdrobnioną strukturę przestrzenną lasów, w środkowej i północnej części województwa;
• deficyt zasobów kruszywa grubego (pospółki).

Mapa I.051 – Województwo lubelskie. Naturalne ograniczenia rozwoju

problemy
ochrony
środowiska

Do głównych problemów ochrony środowiska w województwie lubelskim należą:
• niska dyspozycyjność wód powierzchniowych, głównie rzek, wskutek katastrofalnego stanu ich czystości;
• duże zagrożenie środowiska (głównie lasów i wód gruntowych) odpadami;
• ubożenie zasobów wód podziemnych w rejonach zurbanizowanych wskutek wzmożonego ich poboru dla potrzeb komunalnych i przemysłowych;
• obniżanie się poziomu wód gruntowych nie tylko z przyczyn naturalnych, ale także głównie wskutek wieloletnich melioracji odwadniających;
• pogarszający się klimat akustyczny w strefach głównych dróg wojewódzkich i na przejściach granicznych jako efekt intensyfikującego się ruchu komunikacyjnego oraz braku działań łagodzących i rekompensujących;
• degradacja powierzchni ziemi wskutek powierzchniowej, a w rejonie Bogdanki – podziemnej eksploatacji kopalni;
• zły stan sanitarny lasów prywatnych oraz niski poziom ich zagospodarowania;
• ubożenie przyrodnicze krajobrazów rolniczych;
• degradacja dolin rzecznych (wskutek zabudowy ich den i obudowy zboczy) oraz jezior i lasów o walorach turystycznych (wskutek nadmiernej presji rekreacyjnej);
• narastające szkody w drzewostanach Nadleśnictwa Puławy wskutek kumulacji zanieczyszczeń emitowanych przez przemysł;
• przyspieszony ubytek i postępujące techniczno-przestrzenne rozdrabnianie powierzchni biologicznie czynnej, głównie wskutek chaotycznej urbanizacji terenów otwartych, a także narastająca fragmentacja środowiska, rabunkowa eksploatacja (bez koncesji) wielu niewielkich złóż, głównie kruszywa.